Gelelim yazılım mühendislerinin her daim sınavı olmuş şu zihinsel model oluşturma işine.

Zihinsel modelin sadece kod bağlamında oluşabileceğine, koddan kopmakla birlikte bunun artık mümkün olmadığına dair garip bir inanış var.

Yapay zekaya her şeyi devir ve delege ettiğimizde, yapılan iş hakkında zihinsel model oluşturmanın artık bir illüzyon olduğunu söylemlerini duymaya başladım.

Genelde bu söylemlerin arkasında çok uzun yıllar kod yazmış ve bu işi kutsallaştırmış yazılımcıların olduğunu düşünüyorum. Artık kod yazmadığımıza göre onların en güçlü dayanakları ve parladıkları alan ortadan kalkmış durumda: kod yazma yetisi.

Neden yapay zekanın, kod yazmasak bile eskisine kıyasla daha zengin zihinsel modeller oluşturmamıza katkı sağladığını açıklayayım.

Öncelikle üzerinde çalıştığımız bir işin gerçek bir zihinsel modeli ile kodun zihinsel modelini birbirinden ayırmamız gerekiyor. İkisi aynı şey değil. Kodun ne yaptığını bilmek, onun çalışma şeklini içselleştirmek, nasıl eklemeler yapabileceğini bilmek koda bağımlı olan zihin modelidir. Bu yüzden kod okumuyorsak, artık zihinsel model oluşturamayız demek yanlıştır. Sadece kod için gerekli zihinsel modeli oluşturamayabiliriz kaldı ki açıp kodu okumadan ve nasıl bir yapıda olduğunu anlamaktan bizi kimse alıkoymuyor. İsteyen kod tabanlı zihinsel modeli hemen oluşturabiilr.

Kod sistemin kendisi değil; sistemin belirli bir teknolojiyle yapılmış temsilidir. Hatta yapay zeka öncesinde çoğu zaman zihinsel modelimizi kod üzerinden kurmak zorundaydık, çünkü sisteme açılan ana pencere koddu.

Örneğin bir e-ticaret sistemini anlamak için OrderService sınıfındaki 600 satır kodu zihninizde tutmanız gerekmez. Öyle bir sınıftaki ıf, for, interface, repository, DTO ve SQL sorguları oluşturmamız gereken zihinsel modelin belirli bir teknoloji kullanılarak hayata geçirilmiş halidir. 

Ama bundan daha önemli bir üst zihinsel model vardır, o da bu sınıfın aslında işletme mantığı ve gereksinimler çerçevesinden baktığımızda ne yapması gerektiğidir, örneğin sipariş hangi durumlara sahip, stok ne zaman rezerve edilir, sistem ınvariantları nelerdir vb.

Biz yıllarca ikisini birbirine karıştırdık. Çünkü başka çaremiz yoktu.

Bir sistemin nasıl çalıştığını anlamak istiyorsanız kodu açmanız gerekiyordu. Metotları takip ediyor, sınıflar arasında geziyor, debugger çalıştırıyor, SQL sorgularına bakıyor ve bütün bunlardan kafanızın içinde sistemin nasıl çalıştığına dair bir model oluşturmaya çalışıyordunuz.

Yani kod zihinsel model değildi. Kod, zihinsel modele ulaşmak için kullandığımız araçtı.

Şimdi o araç değişiyor.

Yapay zeka bana 50.000 satırlık kod tabanını satır satır okutmak yerine şunu anlatabilir:

“Bir sipariş oluşturulduğunda sistemde tam olarak neler oluyor?”

Eskiden zihinsel modeli koddan çıkarmaya çalışıyorduk.

Şimdi yapay zeka kodu okuyup bize sistemin modelini çıkarabiliyor.

Aradaki fark muazzam.

Üstelik burada çok önemli başka bir avantaj ortaya çıkıyor.

İnsan kod okurken lokal düşünmeye çok yatkındır.

Bir sınıfı açar. Bir metoda girer. Oradan başka bir metoda geçer. Repository’ye iner. Bir event bulur. Başka servise gider. Bir süre sonra ağacın dalları arasında dolaşmaya başlar.

Yapay zeka ise doğru kullanıldığında bunun tersini yapabilir.

On binlerce satırı tarayıp bize yukarıdan bakabileceğimiz bir harita çıkarabilir.

Yani zihinsel modelimiz küçülmez.

Soyutlama seviyesi yükselir.

Kod detaylarıını değil zihnimde sistemin davranışını tutmak isterim. Özellikle sistemin sahip olduğu invariantlara bakarak bir satır kod okumadan sistem hakkında mükemmel bir zihinsel model oluşturabilirim.

Zaten kod okuyarak oluşturduğumuz zihinsel model çoğu zaman sandığımız kadar iyi değildi. Çünkü insanın okuyabileceği kod miktarı sınırlı. Genelde zihnimizde oluşturabildiğimiz model sistemin sadece küçük bir kısmıydı, çünkü büyük resmi görmek her zaman ya mümkün degildi ya da yazılımcının entellektüel kapasitesi yeterli değildi.

Yapay zeka burada ilk defa bize çok daha geniş bir perspektif sunuyor. Koca bir sistemi birkaç prompt ile analiz ettirip, anında bir zihin modeli yaratabilirim. Bir insanın haftalar boyunca farklı kaynaklardan toplamaya çalışacağı bağlamı, aynı problem üzerinde bir araya getirebilirim.

Bu durumda zihinsel model nasıl fakirleşmiş oluyor?

Tam tersi söz konusu.

Kod seviyesindeki zihinsel modelden sistem seviyesindeki zihinsel modele geçiyoruz.

Eskiden iyi yazılımcıyı diğerlerinden ayıran şeylerden biri kodu okuyabilme ve kod üzerinden sistemin zihinsel modelini oluşturabilme yeteneğiydi. Şimdi başka bir yetenek öne çıkıyor:

Sisteme doğru soruları sorabilmek.

Koddan uzaklaşıyoruz ama sistemden uzaklaşmıyoruz.

Aksine:

Koddan uzaklaştıkça sisteme yaklaşma imkanımız doğuyor.